การดูแลตนเองเมื่อมีผลข้างเคียงจากเคมีบำบัด

ผลข้างเคียงของเคมีบำบัดแตกต่างกันไปในแต่ละคนและแต่ละชนิดของยา ท่านจะไม่พบทั้งหมด และส่วนใหญ่มีวิธีจัดการได้ บทความนี้เน้นที่ อะไรที่ท่านดูแลเองได้ และอะไรที่ต้องติดต่อทีมแพทย์ทันที

เม็ดเลือดขาวต่ำและการติดเชื้อ

เคมีบำบัดกดการทำงานของไขกระดูกชั่วคราว เม็ดเลือดขาวมักลงต่ำสุดในช่วงหนึ่งหลังจบรอบการรักษาแล้วจึงกลับขึ้นมา ช่วงนั้นภูมิต้านทานจะต่ำลง

สิ่งที่ทำได้ในชีวิตประจำวัน: ล้างมือบ่อย ๆ หลีกเลี่ยงที่แออัดอากาศปิด กินอาหารปรุงสุก เลี่ยงของดิบ และดูแลความสะอาดช่องปาก ท่านไม่จำเป็นต้องแยกตัวจากคนในบ้านหรือใส่หน้ากากตลอดวัน สิ่งสำคัญคือทำเรื่องพื้นฐานให้ดี

ขอย้ำอีกครั้ง: ในช่วงนี้ ไข้คือภาวะฉุกเฉิน กรุณาไปพบแพทย์ทันทีและแจ้งว่ากำลังได้รับเคมีบำบัด

โลหิตจางและอ่อนเพลีย

ความอ่อนเพลียเป็นปัญหาที่พบบ่อยที่สุดระหว่างเคมีบำบัด และมักไม่ใช่ความเหนื่อยที่นอนแล้วหาย นี่ไม่ใช่เรื่องของกำลังใจ

• ใช้แรงไปกับเรื่องที่สำคัญ ส่วนที่เหลือเลื่อนออกไปหรือขอให้คนอื่นช่วย
• พักสั้น ๆ หลายครั้งได้ผลดีกว่านอนยาวครั้งเดียว
• ในทางกลับกัน การเดินเบา ๆ กลับช่วยลดความอ่อนเพลีย การไม่ขยับเลยยิ่งทำให้แย่ลง
• รับโปรตีนและธาตุเหล็กให้เพียงพอ
• ลุกขึ้นช้า ๆ ภาวะโลหิตจางทำให้เวียนศีรษะและล้มได้ง่าย

เกล็ดเลือดต่ำ

เมื่อเกล็ดเลือดต่ำ ท่านจะเลือดออกและช้ำง่ายขึ้น ในช่วงนี้:

• ใช้แปรงสีฟันขนนุ่ม และเลี่ยงการใช้ไหมขัดฟันจนเหงือกเป็นแผล
• ใช้เครื่องโกนหนวดไฟฟ้าแทนใบมีด
• เลี่ยงกิจกรรมที่กระแทกง่าย
• อย่าซื้อแอสไพรินหรือยาแก้ปวดแก้อักเสบมากินเอง เพราะทำให้เลือดออกมากขึ้น หากต้องการยาแก้ปวดให้ถามแพทย์ก่อน
• เลี่ยงการสั่งน้ำมูกแรง ๆ และเลี่ยงการเบ่งเมื่อท้องผูก

คลื่นไส้และอาเจียน

ยาแก้คลื่นไส้ในปัจจุบันได้ผลดีกว่าสมัยก่อนมาก กรุณารับประทานยาแก้คลื่นไส้ที่แพทย์สั่งตามเวลา อย่ารอให้อาเจียนก่อนแล้วจึงกิน

เรื่องอาหาร: กินทีละน้อยหลายมื้อ เลี่ยงอาหารมันจัด หวานจัด และกลิ่นแรง ปล่อยอาหารให้เย็นลงเล็กน้อยจะมีกลิ่นน้อยลง และอย่าล้มตัวลงนอนทันทีหลังกิน หากอาเจียนจนกินและดื่มไม่ได้ กรุณาติดต่อทีมแพทย์

เยื่อบุช่องปากอักเสบ

ปากเป็นแผลทำให้กินอาหารไม่ได้ ซึ่งกระทบต่อสภาพโดยรวม จึงต้องป้องกันแต่เนิ่น ๆ: แปรงฟันด้วยแปรงขนนุ่มหลังอาหารและก่อนนอน บ้วนปากด้วยน้ำเกลือหรือน้ำยาบ้วนปากที่แพทย์แนะนำ เลี่ยงน้ำยาบ้วนปากที่มีแอลกอฮอล์ เลี่ยงอาหารร้อนจัด เผ็ดจัด เปรี้ยวจัด และหยาบ และรักษาริมฝีปากให้ชุ่มชื้น

ท้องเสียและท้องผูก

ทั้งสองอย่างเกิดได้ ขึ้นกับชนิดของยา เมื่อท้องเสีย การทดแทนน้ำสำคัญที่สุด เมื่อท้องผูก ให้เพิ่มน้ำและใยอาหาร พร้อมขยับร่างกายพอประมาณ

ยาหยุดถ่ายและยาระบายกรุณาถามแพทย์ก่อนใช้ เพราะในบางกรณีการหยุดถ่ายเองอาจมีอันตราย ดูเพิ่มเติมในบทความ "อาหารและการขับถ่ายระหว่างการรักษา"

การเปลี่ยนแปลงที่มือและเท้า

ยาบางชนิดที่ใช้บ่อยในมะเร็งลำไส้ใหญ่มีผลต่อมือและเท้า:

• กลุ่มอาการมือ-เท้า — ฝ่ามือฝ่าเท้าแดง ลอก และเจ็บ เลี่ยงการเสียดสีและการกดทับ เลี่ยงน้ำร้อนจัด และทาครีมบำรุงบ่อย ๆ
• ปลายประสาทอักเสบ — ชาและเสียวแปลบที่มือและเท้า ยาบางชนิดจะถูกกระตุ้นหรือแย่ลงเมื่อเจอความเย็น หากเป็นเช่นนั้นให้เลี่ยงการสัมผัสของเย็น รวมถึงเครื่องดื่มใส่น้ำแข็ง การหยิบของจากตู้เย็น และการออกไปข้างนอกในอากาศเย็นโดยไม่ห่มกันหนาว

หากอาการชาเริ่มกระทบการติดกระดุม การหยิบจับสิ่งของ หรือการทรงตัวขณะเดิน กรุณาแจ้งแพทย์ให้ทราบ เรื่องนี้เกี่ยวข้องกับการปรับขนาดยา อย่าฝืนทน

ผมร่วง

สูตรเคมีบำบัดที่ใช้บ่อยสำหรับมะเร็งลำไส้ใหญ่ส่วนใหญ่ไม่ทำให้ผมร่วงอย่างชัดเจน หากเกิดขึ้น ผมมักงอกใหม่หลังจบการรักษา

เพศสัมพันธ์และการมีบุตร

หลายคนอยากถามแต่เอ่ยปากยาก ทั้งที่เป็นความกังวลที่สมเหตุสมผล

ระหว่างการรักษายังมีเพศสัมพันธ์ได้ สิ่งที่ต้องระวังคือ ควรคุมกำเนิดระหว่างการรักษาและอีกระยะหนึ่งหลังจากนั้น เพราะยาอาจมีผลต่อทารกในครรภ์ และต้องระมัดระวังมากขึ้นในช่วงที่เม็ดเลือดขาวหรือเกล็ดเลือดต่ำ

การรักษาอาจทำให้ความต้องการทางเพศลดลง อ่อนเพลีย ช่องคลอดแห้งในผู้หญิง และการแข็งตัวเปลี่ยนไปในผู้ชาย ส่วนใหญ่จะดีขึ้นหลังจบการรักษา นอกจากนี้ การรักษาบางอย่างอาจมีผลต่อการมีบุตร — หากท่านมีแผนจะมีบุตรในอนาคต กรุณาแจ้งก่อนเริ่มการรักษา เพราะตอนนั้นยังมีทางเลือกมากกว่า

การพูดคุยเรื่องเหล่านี้กับทีมแพทย์ไม่ใช่เรื่องแปลก เราดูแลเรื่องนี้กันทุกวัน