Tự chăm sóc khi gặp tác dụng phụ của hóa trị

Tác dụng phụ của hóa trị khác nhau ở từng người và từng loại thuốc. Bạn sẽ không gặp hết, và phần lớn đều có cách xử lý. Bài này tập trung vào: điều gì bạn tự chăm sóc được, và điều gì phải liên hệ ngay với nhân viên y tế.

Bạch cầu thấp và nhiễm trùng

Hóa trị tạm thời ức chế tủy xương. Bạch cầu thường xuống thấp nhất một thời gian sau mỗi đợt rồi hồi phục. Trong giai đoạn đó sức đề kháng kém hơn.

Việc nên làm hằng ngày: rửa tay thường xuyên, tránh nơi đông người kín gió, ăn chín, tránh đồ sống, giữ vệ sinh răng miệng. Bạn không cần cách ly với người nhà hay đeo khẩu trang cả ngày. Điều quan trọng là làm tốt những việc cơ bản.

Nhắc lại một lần nữa: trong giai đoạn này sốt là cấp cứu. Hãy đi khám ngay và nói rõ bạn đang hóa trị.

Thiếu máu và mệt mỏi

Mệt mỏi là vấn đề phổ biến nhất trong thời gian hóa trị, và thường không phải loại mệt ngủ một giấc là hết. Đây không phải là vấn đề ý chí.

• Dành sức cho những việc quan trọng; việc khác để sau hoặc nhờ người giúp.
• Nghỉ nhiều lần, mỗi lần ngắn, hiệu quả hơn ngủ một giấc dài.
• Ngược lại, đi bộ nhẹ nhàng lại giúp đỡ mệt hơn. Nằm im hoàn toàn khiến thể lực kém đi.
• Ăn đủ đạm và sắt.
• Đứng dậy từ từ. Thiếu máu dễ gây chóng mặt và té ngã.

Tiểu cầu thấp

Khi tiểu cầu thấp, bạn dễ chảy máu và bầm tím. Trong giai đoạn này:

• Dùng bàn chải lông mềm, tránh dùng chỉ nha khoa làm xước lợi.
• Dùng dao cạo điện thay cho lưỡi dao.
• Tránh các hoạt động dễ va đập.
• Không tự dùng aspirin hay thuốc kháng viêm giảm đau, vì chúng làm tăng chảy máu. Cần giảm đau xin hỏi bác sĩ.
• Tránh xì mũi mạnh và tránh rặn khi táo bón.

Buồn nôn và nôn

Thuốc chống nôn hiện nay tốt hơn trước rất nhiều. Hãy uống thuốc chống nôn bác sĩ kê đúng giờ, đừng chờ đến khi nôn mới uống.

Về ăn uống: ăn ít một và nhiều bữa, tránh đồ quá béo, quá ngọt hay nặng mùi, để thức ăn nguội bớt cho đỡ mùi, và không nằm ngay sau khi ăn. Nếu nôn đến mức không ăn uống được, hãy liên hệ đội ngũ y tế.

Viêm loét niêm mạc miệng

Miệng đau sẽ ảnh hưởng đến việc ăn, rồi ảnh hưởng đến toàn bộ tình trạng, nên cần phòng từ sớm: chải răng bằng bàn chải lông mềm sau bữa ăn và trước khi ngủ, súc miệng bằng nước muối sinh lý hoặc nước súc miệng bác sĩ khuyên dùng, tránh nước súc miệng có cồn, tránh đồ quá nóng, quá cay, quá chua và thô ráp, giữ môi ẩm.

Tiêu chảy và táo bón

Cả hai đều có thể xảy ra, tùy loại thuốc. Khi tiêu chảy, bù nước là quan trọng nhất; khi táo bón, tăng nước và chất xơ, vận động vừa phải.

Thuốc cầm tiêu chảy và thuốc làm mềm phân xin hỏi bác sĩ trước khi dùng, vì trong một số trường hợp tự cầm tiêu chảy có thể gây nguy hiểm. Xem thêm bài "Ăn uống và đại tiện trong thời gian điều trị".

Thay đổi ở bàn tay và bàn chân

Một số thuốc thường dùng cho ung thư đại trực tràng ảnh hưởng đến tay chân:

• Hội chứng bàn tay bàn chân — lòng bàn tay, bàn chân đỏ, bong da, đau. Tránh cọ xát và tì đè, tránh nước quá nóng, dưỡng ẩm thường xuyên.
• Bệnh lý thần kinh ngoại biên — tê bì, châm chích ở tay chân. Một số thuốc bị lạnh sẽ khởi phát hoặc nặng thêm. Khi đó hãy tránh tiếp xúc với đồ lạnh, kể cả nước đá, lấy đồ trong tủ lạnh, và giữ ấm khi ra ngoài trời lạnh.

Nếu tê bì ảnh hưởng đến việc cài cúc áo, cầm nắm đồ vật hay đi đứng vững, nhất định phải báo bác sĩ — điều này liên quan đến việc chỉnh liều, đừng cố chịu đựng.

Rụng tóc

Phần lớn phác đồ hóa trị dùng cho ung thư đại trực tràng không gây rụng tóc rõ rệt. Nếu có, tóc thường mọc lại sau khi kết thúc điều trị.

Đời sống tình dục và khả năng sinh sản

Nhiều người muốn hỏi nhưng khó mở lời, dù đây là mối quan tâm hoàn toàn chính đáng.

Trong thời gian điều trị vẫn có thể quan hệ tình dục. Cần lưu ý: dùng biện pháp tránh thai trong thời gian điều trị và một khoảng thời gian sau đó, vì thuốc có thể ảnh hưởng đến thai nhi; và thận trọng hơn trong giai đoạn bạch cầu hoặc tiểu cầu thấp.

Điều trị có thể làm giảm ham muốn, gây mệt mỏi, khô âm đạo ở nữ và thay đổi chức năng cương ở nam. Phần lớn sẽ cải thiện sau khi kết thúc điều trị. Ngoài ra, một số điều trị có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản — nếu bạn có dự định sinh con trong tương lai, hãy nêu ra trước khi bắt đầu điều trị, khi đó còn nhiều lựa chọn hơn.

Nói những chuyện này với nhân viên y tế không có gì lạ. Chúng tôi xử lý mỗi ngày.